Ludwig van Beethoven (1770 - 1827)


wiedeński klasyk

Ludwig van Beethoven

Przyszedł na świat w Bonn 17 grudnia 1770 r. Tak jak Mozart, był cudownym dzieckiem muzykalnej rodziny, chociaż Beethoven z pewnością miał trudniejsze dzieciństwo. Rodzina Beethovenów pochodziła z Flandrii. Byli to zwykli mieszczanie - cieśle, żeglarze, kupcy, szewcy, piekarze. Pierwszym muzykiem w rodzinie był dziadek i imiennik wielkiego kompozytora, Ludwig van Beethoven. Muzykiem został też jego syn Johann, ojciec Ludwiga. Sytuacja w domu rodzinnym małego Ludwiga nie przedstawiała się najlepiej: ciągłe kłótnie rodziców, pijaństwo ojca i złe warunki materialne nie pozostawiły mu najlepszych wspomnień. Gdy sytuacja w domu stawała się coraz trudniejsza, a Johann Beethoven zauważył u syna zdolności muzyczne, postanowił kształcić dziecko w tym kierunku. Johann van Beethoven ojciec Ludwiga, mało znany nadworny tenor elektora kolońskiego, był sadystycznym, gwałtownym człowiekiem zmuszającym syna do nauki muzyki kopniakami i wyzwiskami. Mały Beethoven mając zaledwie 7 lat, 26 III 1778 roku, wystąpił na własnym koncercie w Kolonii. Oprócz gry na klawikordzie, uczył się też gry na skrzypcach, na organach i altówce. W 1779 roku został przyjęty na naukę muzyki do Christiana Gottloba Neefego, kierownika przedstawień operowych w teatrze w Bonn oraz organisty dworskiego. To właśnie Neefe zapoznał Ludwiga z dziełami Bacha i Mozarta, które wywarły, na kompozytora ogromny wpływ.
W artykule napisanym dla czasopisma "Magazin der Musik" nauczyciel pisze o Beethovenie: "...Ten młodociany geniusz zasługuje na pomoc, która by mu umożliwiła podróże. Jeśli nadal szedł będzie tą drogą, na jaką wstąpił, bez wątpienia zostanie drugim Wolfgangiem Amadeusem Mozartem." Neefe, popierając także zapał kompozytorski Beethovena, pomaga mu wydać pierwszą kompozycję. Młody Beethoven zaczął sam komponować - jego pierwszy utwór, ("Dziewięć wariacji w c-moll", opublikowano, gdy miał dziesięć lat).

Dzięki swemu nauczycielowi Beethoven od 1784 roku zostaje zatrudniony jako muzyk na dworze kurfirsta w Bonn. Wykonywanie zawodu muzyka utrudniało mu naukę. Wykształcenie ogólne zdobywał więc, biorąc prywatne lekcje. Sam udzielał lekcji fortepianu i poznawał w ten sposób możne rody swego miasta. W słynnym domu Breuningów, gdzie Beethoven przychodził początkowo jako nauczyciel fortepianu, potem zaś jako przyjaciel, poznał atmosferę rodzinnego ciepła, której nie było w jego własnym domu. U Breuningów spotyka szereg ludzi, z którymi związał się przyjaźnią na całe życie, między innymi Eleonorę Breuning, jej męża Franza G. Wegelera i hrabiego Waldsteina (od nazwiska którego pochodzi słynna "Sonata Waldsteinowska").
W wieku 17 lat, Beethoven spotkał Mozarta. Pierwszy był młodzieńcem nieśmiałym i niezbyt dobrze czującym się na salonach. Drugi odwrotnie - lwem salonowym i duszą towarzystwa. Mozart początkowo lekceważył swego żle ubranego kolegę, do chwili, w której usłyszał Beethovena grającego na fortepianie. Wczesna śmierć rodziców (matka - 1787 r., ojciec - 1792 r.) sprawiła, że Beethoven musiał utrzmłodsze rodzeństwo.Chwytał się różnych dodatkowych zajęć między innymi uczył muzyki księcia Ferdynanda von Waldsteina (któremu dedykował w 1804 roku sonatę fortepianową). W roku 1792 jego muzykę usłyszał słynny kompozytor Józef Haydn zadecydował: Beethoven musi pojechać na studia do Wiednia.

Haydn był czołowym przedstawicielem dominującego dotąd prądu w muzyce - klasycyzmu. Beethoven buntował się przeciwko klasycystycznym ograniczeniom i myślał już , na sposób następnej epoki - romantyzmu.

W Wiedniu Beethoven zyskał sławę - ale jako wybitny pianista. Jako kompozytor miał opinię ekscentrycznego amatora. Obstawał jednak przy swoim, co skłóciło go z Haydnem i innymi, którzy próbowali grać przy nim rolę mentora (był wśród nich znany skądinąd Antonio Salieri).

W roku 1799 Beethoven po raz pierwszy podjął ambitną próbę skomponowania symfonii.
W kwietniu 1800 r. jego pierwsza symfonia została publicznie wykonana w Wiedniu.
Beethoven nie mógł się jednak cieszyć sukcesem - słuchał tego koncertu w przygnębieniu, wiedząc już, że traci słuch. Do swojej choroby Beethoven przyznał się po raz pierwszy w liście do przyjaciela w roku 1801. Z listu wynika jednak, że trapiła go już od paru lat. Nie była to tylko utrata słuchu. Co gorsza, chorobie towarzyszyła stała obecność dźwięku, który Beethoven opisywał jako gwizd lub brzęczenie. Zaś te dźwięki, które do niego docierały, były zniekształcone, pozbawione basów, spłaszczone, bezbarwne. Beethoven nie poddawał się jednak, tylko z większą pasją poświęcił komponowaniu.

W latach 1800-02 skomponował słynne sonaty fortepianowe, a potem kolejne symfonie. W roku 1803 powstała przełomowa trzecia symfonia "Eroica" - dedykowana Napoleonowi (po ogłoszeniu się przez Napoleona cesarzem Beethoven wycofał dedykację). Niektórzy uważają tę datę i ten utwór za początek romantyzmu w muzyce.
Kolejne symfonie Beethoven komponował, wciąż jeszcze słysząc - choć coraz gorzej.
W 1808 roku powstała słynna piąta symfonia. W roku 1815 zmarł ukochany brat Ludwig Kasper Karl. Wpędziło to kompozytora w głęboką depresję. Zaprzestał komponowania i koncertowania, poświęcił się wyłącznie sprawom rodzinnym.

Dziewiątą symfonię, inspirowaną "Odą do radości" Schillera - opus 125. - skomponował dopiero w latach 1817-23, kiedy już całkowicie nie słyszał. Zapisywał nuty na papierze, polegając wyłącznie na swojej wyobraźni i uczuciach.
Symfonię wykonano 7 maja 1824 roku w Wiedniu. Beethoven naciskał, by pozwolonomu dyrygować orkiestrą, mimo że nic nie słyszał. Jego przyjaciele zgodzili się, ale w rzeczywistości za plecami kompozytora stał prawdziwy dyrygent, którego wskazaniami kierowali się muzycy.
Jak wynikało z opisu osób którzy mieli możliwość uczestniczenia w tym niezwykłym koncercie wszyscy płakali wzruszeni niezwykłą sytuacją i pięknem utworu Beethovena. Sam kompozytor nie słyszał burzliwej owacji na zakończenie. Stał plecami do publiczności która wstała z krzeseł i klaskała. Dopiero śpiewaczka która wykonywała w chórze partie kontr altu, obróciła 54 letniego przedwcześnie podstarzałego mężczyzne, by ten mógł zobaczyć tłum słuczaczy stojących i klaszczących - dla niego bezgłośnie. Beethoven zmarł w trzy lata poźniej (1827r.) w Wiedniu i tam też został pochowany.

Twórczość Beethovena

Okres I - do 1802 roku.
Beethoven koncentrował się wtedy na muzyce fortepianowej i kameralnej, wypróbowując różne zestawy instrumentów. Z młodzieńczego dorobku Beethovena z okresu pobytu w Bonn, czyli do roku 1792, pochodzi wiele kompozycji, które choć nie zyskały wielkiego powodzenia, dowodzą poszukiwania przez kompozytora własnej koncepcji muzycznej. Poza Oktetem Es-dur op. 103 na instrumenty dęte, okolicznościowymi kantatami i muzyką do Ritterballett, kompozytor tworzył dużo muzyki fortepianowej. Widać w niej wyraźny wpływ stylistyki C.Ph.E. Bacha, Haydna, Mozarta. Już w pierwszej kompozycji Beethovena, 9 wariacjach na temat marsza Dresslera zarysowują się cechy, typowe dla stylu kompozytora: tonacja c-moll (która pojawi się zarówno w Sonacie patetycznej op. 13, jak i w V Symfonii), rytmy marszowe, które występować będą gęsto w sonatach, symfoniach, mszy i oratorium oraz technika wariacji, doprowadzona przez Beethoven do mistrzostwa.
W okresie bońskim uprawia kompozytor formę wariacji, a także muzykę kameralną, w której główną rolę powierza fortepianowi. Pisywał wtedy także kwartety fortepianowe, gatunek, do którego nie powróci już później. Sporą część jego dorobku z tego okresu stanowią także pieśni solowe z fortepianem. We wczesnych latach spędzonych w Wiedniu twórczość Beethovena zdominowała forma sonaty. Pojawiała się ona w utworach fortepianowych, na fortepian i wiolonczelę, na fortepian i skrzypce, w triach fortepianowych, koncertach fortepianowych oraz w muzyce na instrumenty smyczkowe i dęte. Najważniejszym nurtem jego pracy twórczej pozostawała więc muzyka fortepianowa, którą uprawiał jako czynny pianista.

Okres II - 1802-1815.
W tym czasie dokonuje się wyraźny zwrot w muzyce Beethovena, widoczny w jego wystąpieniu z formą symfonii. Między rokiem 1800-14 powstała prawie cała muzyka orkiestrowa kompozytora: 8 symfonii, uwertury koncertowe, III, IV i V koncert fortepianowy, Koncert potrójny C-dur op. 56 na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, Koncert skrzypcowy D-dur, a także dzieła wokalno-instrumentalne - Fantazja c-moll op. 80 na fortepian, chór i orkiestrę, jedyne oratorium Chrystus na Górze Oliwnej, jedyna opera Fidelio.
Najpełniej rozwinął kompozytor swoje artystyczne przesłanie w symfoniach. Pierwsze dwie wykazują jeszcze wpływy Haydna i Mozarta. W II Symfonii Beethoven wprowadza w III części scherzo zamiast menueta, które weszło do formy symfonii na stałe. Wyrazem rewolucyjnych tendencji sztuki kompozytora stała się III Symfonia, zwana "Eroiką" oraz V Symfonia, którą w całości przenika motyw "losu", jak określał to sam Beethoven. Z kolei VI Symfonia "Pastoralna" nawiązuje do utworów programowych, wyraża zachwyt nad pięknem natury, o czym świadczą choćby programowe tytuły kolejnych części (np. Scena nad strumykiem, Burza). Mówiąc o utworach programowych Beethovena, należy wymienić przede wszystkim Zwycięstwo Wellingtona albo bitwa pod Vittorią op. 91, z użyciem wystrzałów armatnich. W VII i VIII Symfonii kompozytor rozbudował skład orkiestry, przez co rozszerzył wolumen brzmienia i wzbogacił kolorystykę, stając się w tej dziedzinie nowatorem.
Tendencje symfoniczne widoczne są także w solowej muzyce fortepianowej kompozytora. Przy pomocy fortepianu uzyskiwał barwy orkiestrowe, między innymi rozwijając technikę gry, zwiększając objętość skali dźwiękowej. Widoczne jest to między innymi w sonatach fortepianowych "Waldsteinowskiej" i "Appasionacie, czy w wirtuozowskiej Sonacie "Kreutzerowskiej" op. 47 na skrzypce i fortepian. Ważną część jego twórczości w tym okresie stanowią tria i kwartety smyczkowe, które stały się bardzo istotną częścią spuścizny kompozytora. Początkowo w kwartetach opierał się jeszcze na wzorach klasycystycznych, aby wkrótce ukazać w nich świat własnej wyobraźni dźwiękowej.

Okres III - po roku 1815.
Kompozytor pozostaje wierny muzyce fortepianowej, choć tworzy wówczas również wybitne kwartety smyczkowe. Jednak przede wszystkim w ostatnim okresie pisze swe największe dzieła wokalno-instrumentalne: Missa Solemnis, w której technicznie i formalnie wykracza poza ramy liturgii i IX Symfonię. W swojej ostatniej symfonii Beethoven wprowadził chór i solistów, tworząc nowy typ symfonii wokalno-instrumentalnej, do której nawiązywali później Mendelssohn, Berlioz, Liszt i Mahler. IX Symfonia stała się najpełniejszym wyrazem idei dzieł Beethovena. W ostatnim okresie twórczości kompozytor zrewolucjonizował formę kwartetu smyczkowego - wyszedł poza stosowaną dotychczas skalę instrumentów, pokazał bogactwo palety środków artykulacyjnych, dźwiękowych i dynamicznych. Zrezygnował z 4 częściowej budowy kwartetu, doprowadzając ją w op. 131 do 7 części. Stworzył typ faktury kwartetu, który docenili i rozwinęli dopiero kompozytorzy XX wieku.
Ostatnie utwory kompozytora to także sonaty fortepianowe, w których dzięki rozszerzonej skali fortepianu (C1-f4) mógł w pełni zaprezentować walory dźwiękowe instrumentu. Pokazywał paletę brzmień skrajnych rejestrów, wyszukane efekty kolorystyczne, jak choćby szmerowe efekty trylu, zabawa niuansami brzmienia przy użyciu lewego pedału i próby wibracji dźwięku fortepianu. Wprowadzał też w swoich sonatach oznaczenia wykonawcze po niemiecku, stanowiące komentarze wyrazowo-programowe, wybiegając tym samym - jak i w innych dziełach - daleko przed swoją epokę...

Ważniejsze utwory Beethovena

1798 I koncert fortepianowy C-dur op. 15 1799 I symfonia C-dur op. 21, sonata c-moll op. 13 Patetyczna 1801 II koncert fortepianowy B-dur op. 19, muzyka do baletu Twory Prometeusza op. 43, Sonata cis-moll op. 27 nr 2 Księżycowa 1802 II symfonia D-dur op. 36, III koncert fortepianowy c-moll op. 37 1803 III symfonia Es-dur Eroica op.55, oratorium Chrystus na Górze Oliwnej 1805 sonata f-moll op. 57 Appasionata 1806 IV symfonia B-dur op.60, IV koncert fortepianowy G-dur op. 58, Koncert skrzypcowy D-dur op. 61, uwertura Leonora III op. 72 1807 Msza C-dur op. 86, uwertura c-moll Corolian op. 62 1808 V symfonia c-moll op. 67, VI symfonia F-dur op. 68 Pastoralna 1809 V koncert fortepianowy Es-dur op. 73, kwartet smyczkowy Es- Dur op. 74 Harfowy 1810 uwertura Egmont 1812 VII symfonia A-dur op. 92, VIII symfonia F-dur op.93 1814 opera Fidelio op. 72 1819 sonata fortepianowa B-dur op. 106 Hammerklavier 1823 Missa Solemnis D-dur op. 123, 33 Wariacje C-dur op. 120 na temat walca Diabeliego 1824 IX symfonia d-moll op. 125 1825 kwartet smyczkowy Es-dur op. 127 i B-dur op. 130 1826 kwartet smyczkowy a-moll op. 132, cis-moll op.131 i F-dur op. 135 Oprac. mgr St. Piękosz