Gatunki muzyki instrumentalnej

Preludium

Preludium to utwór o charakterze improwizacyjnym.
Często jest wstępem do większego dzieła instrumentalnego lub wokalnego.
Pojawiło się w muzyce w XV wieku, a Jan Sebastian Bach włączył ten utwór do suity, oraz w cykl dwuczęściowy z fugą. W XIX i XX w. preludium staje się samodzielną formą o charakterze popisowym.

Często preludia układane są w cykle i posiadają tytuły.

Najbardziej znane preludia pisali tacy kompozytorzy jak Jan Sebastian Bach, Fryderyk Chopin, Claude Debussy, Aleksander Skriabin, Sergiusz Rachmaninow, Dymitr Szostakowicz.

Pieśń bez słów

Jest to rodzaj instrumentalnej miniatury muzycznej o śpiewnej melodyce, stworzony przez Feliksa Mendelssohna.

Występuje z reguły w formie ABA, posiada symetryczną, okresową budowę.

Romans

Romans jest krótkim utworem homofonicznym, w którym najważniejszą rolę pełni śpiewna, kantylenowa linia melodyczna.

Charakter utworu można określić jako liryczny, sentymentalny, nastrojowy.

Romans posiada najczęściej formę repryzową, a szczególnie popularny był w romantyzmie.

Kołysanka

Kołysanka (w języku francuskim berceuse) jest utworem lirycznym o płynnej melodyce i kołyszącym rytmie, występującym często w takcie 68, w tempie umiarkowanym.

Twórcami kołysanki byli Fryderyk Chopin, Franciszek Liszt, Johann Brahms, Karol Szymanowski.

Nokturn

Nokturn zwany jest "pieśnią nocy", upowszechnił się w XVIII wieku.

Podobnie jak romans jest to utwór homofoniczny i należy do liryki instrumentalnej.

Nokturn posiada sentymentalną, często ornamentalną melodię. Forma utworu ABA lub ABA'.

Twórcą nokturnu jest John Field, na którym wzorował się Fryderyk Chopin.

Etiuda

Etiuda to krótki utwór techniczny, przeznaczony w założeniu do celów ćwiczeniowo - technicznych (opanowywanie i doskonalenie gry na danym instrumencie).

Niektóre etiudy przybierają postać utworów wirtuozowskich, koncertowych.

Etiuda może przybierać różne zasady kształtowania formy, w zależności od uznania kompozytora.

Kaprys

Kaprys (z języka włoskiego - capriccio) to krótki utwór na instrument solo (skrzypce).

W XIX wieku po-wstały dwa typy kaprysów - o charakterze popisowym, wirtuozowskim, pokrywające się z etiudą oraz o charakterze lirycznym.

Często kaprys zostaje łączony z innymi gatunkami muzycznymi np. walcem, rondem, itp. Kaprys najczęściej posiada formę ABA.

Twórcy: Nicolo Paganini, Feliks Mendelssohn, Henryk Wieniawski.

Toccata

Toccata jest utworem popisowym, figuracyjnym, znanym od XVI w. jako swobodna improwizacja na instrument klawiszowy.

Rytmika sprowadza się tutaj do motoryczności, charakterystyczną cechą jest stosowanie na przemian partii akordowych i szybkich pasaży.

Toccata występuje również w utworach cyklicznych, tworząc dwuczęściową formę z fugą.
Mistrzem tej formy był Jan Sebastian Bach. .

Scherzo

Scherzo (z języka włoskiego - oznacza żart) Jak sama nazwa mówi jest to utwór o charakterze żartobliwym, dominującym elementem jest tutaj rytm.

Najczęściej scherzo posiada budowę trzy-częściową.

Scherzo może występować jako utwór samodzielny, lub jako jedna z części utworu cyklicznego.

Na początku XIX w. Ludwig van Beethoven wprowadził scherzo jako III część sonaty i form pokrewnych, na miejsce menueta. .

Inwencja

Jest to utwór ewolucyjny, polifoniczny.

Wybitnym przedstawicielem tego gatunku jest Jan Sebastian Bach, tworzył on inwencje dwu i trzygłosowe. .

Marsz

Marsz jest utworem w takcie parzystym, z założenia przeznaczonym do maszerowania, w którym rytm jest czynnikiem formotwórczym.

W XVI w. pojawiają się pierwsze marsze w muzyce artystycznej.

Marsz zyskał sobie dużą popularność jako utwór samodzielny oraz jak element większych form tj. opera, symfonia, sonata, balet.

W zależności od przeznaczenia wyróżniamy marsze wojskowe, weselne, żałobne, itp. .

Ballada

Twórcą ballady fortepianowej jest Fryderyk Chopin.

Jest to forma o charakterze lirycznym, posiada niekiedy elementy dramatyzmu.

Ballada nie ma stałej budowy.
Fryderyk Chopin wykorzystywał elementy formy sonatowej oraz formy wariacji.
Johann Brahms stosował trzyczęściową formę ballady. .

Fantazja

Fantazja to swobodna forma instrumentalna o charakterze improwizacyjnym.

W okresie klasycyzmu fantazja zbliżona jest do allegra sonatowego, niekiedy do ronda.

Często forma fantazji opiera się na luźnym szeregowaniu tematów, może się też krzyżować z koncertem lub kantatą. .

Rapsodia

Rapsodia to utwór o nieustalonej budowie.

W XIX w. rapsodia posiadała formę ABA, w okresie romantyzmu oparta była na formie sonatowej lub trzyczęściowej repryzowej.

Istnieją rapsodie pokrywające się z innymi formami np. z formą wariacyjną. .

Uwertura

Uwertura (z języka francuskiego) to otwarcie, rozpoczęcie.

Jest to utwór orkiestrowy wykonywany na rozpoczęcie dzieła scenicznego np. opery, baletu, operetki.

W XIX i XX wieku uwertura utrzymana jest najczęściej w formie sonatowej. .

Wyróżniamy również uwerturę koncertową, często zaopatrzoną w tytuł, przeznaczoną na orkiestrę symfoniczną i występującą jako samodzielne dzieło. .

Poemat symfoniczny

Jest to utwór instrumentalny, programowy, bez ustalonej ściśle formy.

Wyobraża on lub sugeruje pewne treści literackie zawarte w tytule.

Pierwszy poemat symfoniczny powstał w 1848 r. pt. "Co słychać w górach" - stworzył ten gatunek Franciszek Liszt (napisał 13 poematów symfonicznych, w tym najpopularniejszy "Preludia").

Pierwszy polski poemat symfoniczny powstał w 1896 r. - "Step" Zygmunta Noskowskiego.
Budowa poematu symfonicznego nawiązuje przeważnie do formy sonatowej, zależna jest przede wszystkim od treści literackich zawartych w tytule (może przyjmować każdą z poznanych form tematycznych).

Znane poematy symfoniczne Piotr Czajkowski - "Romeo i Julia", Ryszard Strauss "Dyl Sowizdrzał", Zygmunt Noskowski "Step".