Stanisław Moniuszko
(1819 - 1872)

Wspaniały kompozytor, czołowy przedstawiciel polskiego romantyzmu i polskiej szkoły narodowej w muzyce, twórca polskiej opery narodowej i cyklu 300 pieśni ze słowami najwybitniejszych poetów romantycznych (w tym roku przypada 130 rocznica śmierci kompozytora).
Stanisław Moniuszko to obok Fryderyka Chopina drugi nasz wielki kompozytor z ubiegłego stulecia. Każdy z nich obdarzył nas innym rodzajem twórczości: Chopin tworzył przede wszystkim utwory na fortepian, Moniuszko zaś pisał głównie utwory wokalne, pieśni solowe i chóralne oraz opery.

Życiorys kompozytora:

Moniuszko przyszedł na świat w 1819 roku w majątku rodzinnym Ubiel na Białorusi. Jako dziecko odznaczał się spokojnym, poważnym usposobieniem. Wiele czytał, i tej właśnie pasji do książek zawdzięczał swoją rozległą wiedzę w dziedzinie nauki i sztuki. Jak sam wspominał, już w dzieciństwie muzyka czyniła na nim głębokie wrażenie: "Od najmłodszych lat czułem nieprzeparty pociąg do muzyki. Matka moja pierwsza dostrzegła we mnie tę połyskującą iskierkę zdolności i jak tylko palce moje nabrały cokolwiek siły, sama zaczęła mnie uczyć ukochanej sztuki. Kilkuletniemu chłopcu gamy niekoniecznie smakowały, rwałem się do wygrywania ze słuchu śpiewek, do których lewą rękę dobierałem sobie jak mogłem akordów. Zatrzymywałem w pamięci niemal każdą nutę słyszanych piosenek".

Ważnym wydarzeniem dla ośmioletniego chłopca był wyjazd do Warszawy. Państwo Moniuszkowie przenieśli się tam przede wszystkim dlatego, aby zapewnić jedynemu synowi odpowiednie wykształcenie. Okres pobytu Moniuszki w Warszawie to zarazem ostatnie warszawskie lata Chopina. Zapewne mały Stanisław nie wiedział o starszym o dziewięć lat kompozytorze, który był już wówczas postacią bardzo w Warszawie znaną. Być może podziwiał grę Chopina na organach w kościele sióstr Wizytek przy Krakowskim Przedmieściu (przy tej ulicy obaj mieszkali). Sa to jednak tylko przypuszczenia. Chopin i Moniuszko w tym samym roku opuścili Warszawę, a w przyszłości ich drogi nigdy się nie spotkały.

Po wakacjach 1830 roku państwo Moniuszkowie nie wrócili już do Warszawy. Sytuacja stawała się niespokojna, w listopadzie wybuchło powstanie narodowe. W ciągu następnych lat powoli dojrzewała decyzja: Stanisław postanowił poświęcić się muzyce, zostać kompozytorem. Gdy więc ukończył 17 lat, po rodzinnej naradzie zdecydowano, że studia muzyczne odbędzie w Berlinie. Miasto to było wówczas ośrodkiem życia muzycznego sławnym w całej Europie. Kształcił się tam przez trzy lata. Po powrocie do kraju zamieszkał w Wilnie, gdzie działał jako organista, nauczyciel muzyki i kompozytor. Orkiestra wileńska nie należała do najlepszych, ale z zapałem wykonywała wszystkie nowo napisane utwory Moniuszki, często z udziałem chóru złożonego z muzykalnych amatorów. Powiększał się także zbiór pieśni. Moniuszko starannie wybierał do nich teksty: były to arcydzieła naszych najwybitniejszych poetów - Kochanowskiego, Mickiewicza, a także innych ulubionych autorów XIX wieku: Kraszewskiego, Czeczota Syrokomli.

Pieśni wydawane były w kolejnych tomach pod wspólnym tytułem: "Śpiewnik domowy". Sam już tytuł mówił o ich przeznaczeniu - były to piosenki do śpiewania w domu, w przyjacielskim gronie miłośników muzyki, jedne proste, jak ludowe śpiewki lub wielozwrotkowe pieśni z refrenem, a jeszcze inne rozbudowane w formie ballady o bogato zróżnicowanym nastroju. Z biegiem lat powstało ponad trzysta pieśni. Wiele z nich zdobyło sobie ogromną popularność; na ich piękno składają się nie tylko melodie, ale także podkreślający nastrój akompaniament fortepianowy. Do najbardziej znanych należą:Przśniczka, Chochlik, Pieśń wieczorna, Krakowiaczek, Znaszli ten kraj, Kozak, Stary kapral, Dziad i baba, Trzech Budrysów.

W lecie 1846 roku Moniuszko wybrał się do Warszawy: bywał na koncertach, poznał wielu wybitnych artystów. Jeden z młodych literatów, Włodzimierz Wolski, przeczytał mu swój poemat. Moniuszko, poruszony treścią tej opowieści, przystąpił do komponowania opery opartej na tym temacie. Była to Halka, której premiera odbyła się w Wilnie w 1848 roku. Słuchacze byli do głębi wzruszeni treścią i zachwyceni muzyką dzieła, choć wykonanie było bardzo skromne - bez dekoracji i kostiumów, a w orkiestrze brakowało niejednego instrumentu. Treścią opery są losy Halki - góralskiej dziewczyny, którą pokochał, a potem porzucił młody szlachcic Janusz. W chwili gdy bierze on w wiejskim kościółku ślub z panną ze szlacheckiej rodziny, Halka z rozpaczy i żalu rzuca się w nurty rwącej rzeki. Nie zdołał jej uratować kochający ją wiernie góral Jontek.

Wiadomość o nowej operze wileńskiego kompozytora szybko dotarła do Warszawy. I oto rozpoczęły się długoletnie starania o wystawienie Halki na scenie Teatru Wielkiego. W Warszawie popierano wówczas dzieła obce: opery włoskie, niemieckie, francuskie. Władze zaborcze niechętnie widziały utwory polskich kompozytorów, a opera Moniuszki była ponadto utworem poruszającym sprawę nierówności społecznej i krzywdy dziewczyny z ludu. W końcu jednak Warszawa zobaczyła i usłyszała Halkę, ale dopiero w dziesięć lat po wileńskiej premierze! Na scenie ukazał się górzysty krajobraz z drewnianym kościółkiem, tłum górali i szlachty w narodowych strojach. Popłynęły melodie arii Halki ("Gdyby rannym słonkiem wzlecieć mi skowronkiem...") i Jontka ("Szumią jodły na gór szczycie..."), skoczne rytmy tańców góralskich, majestatyczny polonez i zadzierzysty mazur. Ogromne wzruszenie ogarnęło publiczność, przejętą smutnym losem Halki i Jontka, oczarowaną pięknem i polskości muzyki. Owacyjnie oklaskiwano kompozytora i artystów, którzy przyczynili się do tryumfu Halki. Ten sukces zapoczątkował nowy okres w życiu Moniuszki. Powołano go na stanowisko dyrygenta w Teatrze Wielkim i wkrótce przeniósł się on wraz z rodzin do Warszawy. W dwa lata póĄniej na warszawskiej scenie odbyła się premiera nowej opery zatytułowanej Hrabina. Moniuszko mając nareszcie właściwe pole działania: znakomity teatr z orkiestrą, baletem i chórami, a jako solistów świetnych śpiewaków-aktorów, mógł w pełni rozwinąć swój talent kompozytora operowego.

Charakterystyczna sylwetka Moniuszki dobrze była znana mieszkańcom Warszawy: niewysoki, tęgi pan o łagodnym uśmiechu, lubił wstawać bardzo wcześnie i zasiadać do pracy kompozytorskiej, gdy miasto budziło się dopiero. Często wstępował do ulubionej cukierni na kawę i cygaro, a póĄniej ciągnął się dzień pełen zajęć i krzątaniny, prób w teatrze, wykładów w Instytucie Muzycznym, często zakończony wieczornym przedstawieniem w Teatrze Wielkim, gdzie Moniuszko stawał przy pulpicie dyrygenckim by poprowadzić orkiestrę operową. Dom państwa Moniuszków przez cały dzień tętnił życiem, kierowany opiekuńczą ręką pani Aleksandry Moniuszkowej.
W tej kochającej się rodzinie pan Stanisław był przez liczną gromadkę swoich dzieci nazywany "tatulczykiem". Następnym wielkim dziełem kompozytora była opera Straszny dwór - pogodna opowieść o dwóch braciach: Stefanie i Zbigniewie, którzy ślubowali, że nigdy się nie ożenią, by służyć jedynie ojczyźnie, gotowi stawić się pod broń na każde wezwanie. Jednak po wielu zabawnych perypetiach historia kończy się podwójnymi zaręczynami obu braci z Hanną i Jadwigą- pięknymi córkami Miecznika, dostojnego sąsiada młodzieńców. Dlaczego dwór jego nazwano strasznym? Bo od wielu pokoleń wszystkie panny w nim mieszkające bardzo szybko wychodziły za mąż odbierając konkurentów dziewczętom z okolicy:

"Więc matki, ciocie w próżnym kłopocie,
w daremnej złości czekając gości,
za gratką gratka gdy je mijały, dwór mego dziadka
"strasznym" przezwały"

Tak wyjaśnia zagadkę swego domu Miecznik. W arii,śpiewanej w rytmie poloneza, Miecznik przedstawia wizerunek młodego Polaka - za jego najważniejszy obowiązek uważa służbę krajowi i okazanie odwagi w boju. Również w arii Stefana ("Matko moja miła...") brzmi motyw miłości ojczyzny. Do najsłynniejszych fragmentów opery należy też aria-opowieść o starym zegarze i prababkach schodzących o północy z portretów aby straszyć tych, którym brak odwagi. Wspaniałe sceny zbiorowe uwieńczone są pełnym blasku mazurem.

Opera, przypominająca w smutnych latach niewoli po upadku powstania styczniowego dawne czasy wietności niepodległej ojczyzny, została gorąco przyjęta przez warszawską publiczność. Zaniepokojone tym patriotycznym entuzjazmem władze kazały przerwać przedstawienia. Wznowienia Strasznego dworu Moniuszko już nie doczekał, zmarł na atak serca wiosną1872 roku.

Dziś Halka, Hrabina i Straszny dwór należą do oper stale wystawianych przez teatry, pieśni Moniuszki brzmią na estradach, w radiu, w szkole, rozbrzmiewają chórami. Twórczość ta składa się na najpiękniejsze stronice księgi, której na imię: Muzyka polska.

Twórczość Stanisława Moniuszki:

Moniuszko był czołowym kompozytorem polskim 2 połowy XIX wieku i po Fryderyku Chopinie, głównym przedstawicielem stylu narodowego w muzyce polskiej. Stał się twórcą polskiej opery narodowej i głównym reprezentantem liryki wokalnej. O narodowym charakterze jego dzieł zdecydowały elementy folkloru polskiego (stylizacje polskich tańców ludowych w operach) oraz wątki tematyczne tekstów, do których tworzył muzykę - obrona sprawy chłopskiej w stosunkach społecznych (Halka), utrwalanie tradycji patriotycznych i piękna polskiego obyczaju (Hrabina, Straszny dwór). Opery Moniuszki cechuje bogactwo inwencji melodycznej, trafność muzycznej charakterystyki postaci i barwność scen rodzajowych. Opery: "Halka" (libretto W. Wolskiego, wersja 2-aktowa wystawiona w Wilnie 1848, wersja 4-aktowa wystawiona w Warszawie 1 I 1858), "Flis" (1858), "Hrabina" (1860), "Verbum nobile" (1861), "Straszny dwór" (1865), "Paria" (1869); operetki i wodewile: "Nocleg w Apeninach" (1839), "Karmaniol" (1840), "Nowy Don Kichot" (1841), "Loteria" (1843), "Jawnuta" (1852); balety: "Monte Christo" (1866), "Na kwaterunku" (1868).
Moniuszkę inspirowały utwory polskich poetów, zwłaszcza A. Mickiewicza; skomponował ponad 300 pieśni solowych publikowanych głównie w "Śpiewnikach domowych" (zeszyty 1-6 1844-59, zeszyty 7-12 wydane pośmiertne 1876-1910). Najpopularniejsze z nich to: "Dziad i baba", "Pieśń wieczorna", "Znaszli ten kraj", "O matko moja", "Stary kapral", "Prząśniczka"; kantaty: "Milda" (1848), "Nijoła" (1852), "Widma" (1865) - wykonywana jako muzyczna ilustracja do II części "Dziadów", "Sonety krymskie" (1868); ballada "Pani Twardowska" (1869); msze, 4 "Litanie Ostrobramskie", "Requiem"; uwertura fantastyczna "Bajka" (1848), 2 kwartety smyczkowe, utwory fortepianowe, prace teoretyczne: Pamiętnik do nauki harmonii 1871
Od 1965 ukazują się zamierzone na 34 tomy Dzieła Moniuszki; Listy zebrane (1969);
1992 został zainicjowany w Warszawie I Międzynarodowy Konkurs dla Młodych Wokalistów im. Stanisława Moniuszki.

Chcesz wiedzieć więcej? Poszukaj w:

Aktualne wiadomo ci o kompozytorze znajdzież również tutaj: www.trubadur.pl

Przejdź do wybranych stron:

Opera "Halka"
Opera "Straszny dwór"
Moniuszko - Dzieła wszystkie