Typy orkiestr

Orkiestra smyczkowa

Orkiestra ta złożona jest z instrumentów smyczkowych o dowolnej liczbie i w zależności od uznania kompozytora. Ten typ popularny był w renesansie i w baroku. Oprócz skrzypiec, altówek, wiolonczeli i kontrabasów w skład zespołów wchodziły również instrumenty dawne takie jak viole (viola da gamba, viola d'amore i inne odmiany). np. W. A. Mozart - "Eine kleine Nachtmusik"

Orkiestra symfoniczna.

Typ ten ustabilizował się w II poł. XVIII w. W skład orkiestry wchodziły następujące instrumenty: 2 oboje, 2 rogi, fagot, zespół smyczkowy (I i II skrzypce, altówka, wiolonczela, kontrabas). Następnie do orkiestry dochodzą 2 flety, drugi fagot, 2 trąbki, kotły, a pod koniec XVIII wieku 2 klarnety. Ten skład orkiestry obowiązywał w klasycyzmie. Romantyzm wprowadza do orkiestry puzony, harfę, rożek angielski, flet piccolo, klarnet basowy, kornet, tubę, a obsada poszczególnych instrumentów zostaje podwojona, a nawet potrojona (wielka orkiestra symfoniczna - Ryszard Wagner). W XX w. zostaje rozbudowana grupa instrumentów perkusyjnych. Powstają utwory przeznaczone na mniejsze zespoły orkiestrowe, o różnorodnych składach np. 1. J. S. Bach - I Koncert brandenburski F-dur BWV 1046
2. W. A. Mozart - Symfonia g-moll nr 40 KV 550

Orkiestra dęta.

Pierwsze orkiestry dęte pojawiły się w starożytnej Asyrii i Egipcie, w legionach rzymskich i do dzisiaj mają dużą popularność szczególnie jako orkiestry wojskowe. Obecnie istnieją dwa typy orkiestry dętej: fanfara - złożona z instrumentów dętych blaszanych i saxhornów oraz harmonia - złożona z instrumentów dętych drewnianych, blaszanych i perkusyjnych np.:

1. M. Stanisławski - Marsz śląski
2. E. Mąkosza - Dwa marsze na orkiestrę dętą W muzyce ludowej niektórych narodów występują orkiestry złożone z instrumentów muzycznych jednej rodziny, np. szarpanych (mandoliny, gitary), czy dętych (szałamaje). Znany jest też termin "orkiestra kameralna", której skład nie jest ustalony, posiada ona zmniejszoną obsadę wszystkich partii głosowych.

Szczegółowy zapis nutowy wszystkich głosów (instrumentalnych i wokalnych) utworu muzycznego to partytura.
Partytura (z języka włoskiego partite) - dzielić.

W każdej partyturze musi być określony porządek zapisu partii nutowych tak, aby poszczególne głosy mogły być odczytywane jednocześnie. Pięciolinie są z sobą połączone klamrą zwaną akoladą. W układzie pionowym głosy ściśle sobie odpowiadają. Nazwy instrumentów i głosów wokalnych występują w języku włoskim i od nich pochodzą stosowane skróty.

Instrumenty i głosy wokalne w partyturze uporządkowane są według następującej kolejności:

Instrumenty dęte drewniane: flet (flauto - fl.)
obój (oboe - ob.)
klarnet (clarinetto - cl.)
fagot (fagotto - fg.)
Instrumenty dęte blaszane: róg (corno - cor.)
trąbka (tromba - tr.)
puzon (trombone -tbn. lub trbn.)
tuba (tuba - tb.)
Instrumenty perkusyjne: kotły (timpani - timp.)
tamburyn (tamburino - tmbno.)
talerze (piatti - ptti.)
Instrumenty solowe np.: fortepian (pianoforte - pf. lub pfte.)
Głosy wokalne ułożone od najwyższego.
Instrumenty smyczkowe: skrzypce (violino - vl.)
altówka (viola - vla.)
wiolonczela (violoncello - vc.)
kontrabas (contrabasso - c.Basso- cb.)

Niektóre z wyżej wymienionych instrumentów brzmią inaczej, niż wskazuje na to zapis nutowy - transponują o jeden stały interwał w górę lub w dół. Transpozycję stosuje się w celu uniknięcia nieczytelnego zapisu dźwięków zbyt wysokich i zbyt niskich.

Do instrumentów transponujących zaliczamy:

- flet piccolo - transponuje o oktawę w górę
- kontrabas - transponuje o oktawę w dół
- trąbka Es - o tercję małą w górę
- trąbka F - o kwartę czystą w górę
- klarnet B - o sekundę wielką w dół
- klarnet A - o małą tercję w dół

Możliwość usłyszenia orkiestry symfonicznej "Najwyższej klasy", perfekcyjnie wykonującej muzyczne arcydzieła, to jedno z najlepszych i najradośniejszych doświadczeń, jakie oferuje nam współczesna cywilizacja.
Choć może się wydawać, że orkiestra symfoniczna istniała zawsze, w istocie pojawiła się na scenie sztuki bardzo późno: jej powstanie datujemy na klasyczną epokę J. Haydna, W. A. Mozarta i L. van Beethovena. Wcześniejsi kompozytorzy używali instrumentów, jakie były do dyspozycji na dworze arystokraty lub w zespole miejskim. C. Monteverdi u początków XVII wieku mógł uzyskać bogate brzmienie instrumentów akompaniujących jego operze, ponieważ protektor kompozytora, książę Mantui, utrzymywał zespół złożony z 40 dobrych muzyków.
Ale w Lipsku, sto lat później, J. S. Bachowi musiał wystarczyć tuzin smyczków, kilka instrumentów dętych drewnianych i jeden perkusista.
W tamtym, początkowym okresie nie było budynków wzniesionych specjalnie do celów koncertowych. Poza posiadłościami książąt dzieła orkiestrowe wykonywano w kościołach, teatrach i operach. Jeszcze przy końcu XVIII stulecia W. A. Mozart koncertował bądź w teatrze wiedeńskim, bądź w różnych salach prywatnych. W XIX wieku, wraz ze wzrostem znaczenia wykształconej klasy średniej, która przejawiała już potrzebę słuchania dobrej muzyki klasycznej w dobrym wykonaniu i, co ważniejsze, miała na to pieniądze, pojawiało się coraz więcej publicznych sal koncertowych. Słynny lipski Gewandhaus (czyli "Sukiennice"), od którego wzięła nazwę jedna z najwspanialszych współczesnych orkiestr, po raz pierwszy posłużył za publiczny gmach koncertowy w 1781 roku. Związek pomiędzy orkiestrą a gmachem koncertowym był szczególnie silny w XIX-wiecznej Ameryce, gdzie wielkie miasta, jak Boston czy Cleveland, współzawodniczyły w zakładaniu doskonałych zespołów i budowaniu dla nich wspaniałych pomieszczeń.
W XIX stuleciu dzięki ogromnym gmachom, takim jak londyńska Royal Albert Hall, stało się możliwe organizowanie koncertów dla znacznie liczniejszej publiczności niż kiedykolwiek dotąd. Powiększyły się również orkiestry, by wypełnić tak wielkie przestrzenie dźwiękiem.
I gdy W A. Mozart musiał zadowolić się ok. 25 muzykami, skomponowane w XIX wieku dzieła symfoniczne G. Mahlera i R. Straussa wymagały orkiestry złożonej ze 100 lub więcej wykonawców. Lecz z czasem ta tendencja spotkała się z naturalną reakcją - powrotem do zespołów kameralnych. Po I wojnie światowej twórcy "neoklasyczni", idąc za głosem I. Strawińskiego, zaczęli cenić nade wszystko klarowność kompozycji i, w konsekwencji, klasyczną orkiestrę.
Wiele wybudowanych ostatnio gmachów koncertowych wyposażono w nowoczesne urządzenia, poprawiające warunki akustyczne. Budowla wzniesiona dla K. Stockhausena w 1970 roku na Międzynarodowych Targach w Osace, w Japonii, otwarła drogę przyszłym, zdaje się nieograniczonym, możliwościom. Jej konstruktorzy całkowicie zerwali z tradycją, nadając gmachowi kształt kuli, scenę zaś usytuowali pośrodku widowni. Dźwięk dochodzi do słuchaczy ze wszystkich stron, poprzez liczne głośniki rozmieszczone w całej sali.